Zadatek jest jednym z najczęściej stosowanych sposobów zabezpieczenia wykonania umowy. Spotykamy go przy zakupie nieruchomości, samochodów, mebli wykonywanych na zamówienie, organizacji przyjęć czy usług remontowych. W praktyce wiele osób zastanawia się jednak, czy po wpłaceniu zadatku można jeszcze zrezygnować z zawartej umowy. Odpowiedź nie jest jednoznaczna – wszystko zależy od okoliczności oraz treści zawartej umowy.
Czym jest zadatek?
Zadatek został uregulowany w art. 394 Kodeksu cywilnego. Jest to określona kwota pieniędzy lub rzecz przekazana drugiej stronie przy zawieraniu umowy jako forma zabezpieczenia jej wykonania.
Warto odróżnić zadatek od zaliczki. Choć pojęcia te bywają używane zamiennie, wywołują zupełnie inne skutki prawne. Zaliczka co do zasady podlega zwrotowi, jeśli umowa nie zostanie wykonana, natomiast zadatek może zostać zatrzymany albo zwrócony w podwójnej wysokości – w zależności od tego, która ze stron ponosi odpowiedzialność za niewykonanie umowy.
Czy można odstąpić od umowy po wpłaceniu zadatku?
Samo wpłacenie zadatku nie oznacza, że odstąpienie od umowy jest niemożliwe. Należy jednak pamiętać, że decyzja o rezygnacji może wiązać się z określonymi konsekwencjami finansowymi.
Jeżeli strona, która wpłaciła zadatek, bez uzasadnionej podstawy nie wykona umowy lub od niej odstąpi, druga strona co do zasady ma prawo zatrzymać otrzymany zadatek. Jest to jedna z podstawowych funkcji zadatku – ma motywować strony do dotrzymania zawartego porozumienia.
Przykładowo, jeżeli kupujący wpłacił zadatek na zakup samochodu, a następnie bez ważnej przyczyny zrezygnował z transakcji, sprzedający może zatrzymać otrzymaną kwotę.
A co w sytuacji, gdy to druga strona nie wywiązuje się z umowy?
Przepisy chronią również stronę, która wpłaciła zadatek. Jeżeli to druga strona nie wykona umowy z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność, osoba wpłacająca zadatek może odstąpić od umowy i żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości.
Dla przykładu, jeżeli sprzedający sprzeda przedmiot innej osobie mimo zawartej wcześniej umowy i otrzymanego zadatku, kupujący może domagać się zapłaty kwoty odpowiadającej dwukrotności wpłaconego zadatku.
Czy zadatek zawsze przepada?
Nie. Istnieją sytuacje, w których zadatek powinien zostać zwrócony.
Dzieje się tak przede wszystkim wtedy, gdy:
- umowa zostanie wykonana – wówczas zadatek zalicza się na poczet ceny lub podlega zwrotowi, jeśli takie rozliczenie wynika z charakteru umowy;
- strony wspólnie postanowią rozwiązać umowę;
- niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności, albo odpowiedzialność ponoszą obie strony.
W takich przypadkach przepisy nie przewidują możliwości zatrzymania zadatku ani żądania jego zwrotu w podwójnej wysokości.
Czy konsument zawsze ma prawo odstąpić od umowy?
To jedno z najczęściej pojawiających się pytań. Wiele osób uważa, że od każdej umowy można odstąpić w ciągu 14 dni. Nie jest to jednak prawdą.
Prawo do odstąpienia od umowy w terminie 14 dni wynika z ustawy o prawach konsumenta i dotyczy przede wszystkim umów zawieranych na odległość (np. przez internet) lub poza lokalem przedsiębiorstwa. W takich przypadkach konsument może co do zasady odstąpić od umowy bez podawania przyczyny, chyba że zastosowanie ma jeden z ustawowych wyjątków.
Jeżeli jednak umowa została zawarta w lokalu przedsiębiorcy, przepisy nie przyznają automatycznie prawa do odstąpienia. Wówczas zastosowanie mają przede wszystkim postanowienia umowy oraz przepisy Kodeksu cywilnego, w tym dotyczące zadatku.
Czy strony mogą inaczej uregulować skutki zadatku?
Tak. Przepisy dotyczące zadatku mają charakter dyspozytywny, co oznacza, że strony mogą w umowie ustalić inne zasady jego rozliczenia. Mogą przykładowo przewidzieć, że zadatek będzie podlegał zwrotowi również w przypadku rezygnacji jednej ze stron albo określić inne konsekwencje niewykonania umowy.
Z tego względu przed podpisaniem umowy warto dokładnie zapoznać się z jej treścią i zwrócić uwagę na zapisy dotyczące zadatku oraz możliwości odstąpienia od umowy.
Podsumowanie
Wpłacenie zadatku nie zamyka drogi do odstąpienia od umowy, jednak często wiąże się z określonymi skutkami finansowymi. Jeżeli z umowy rezygnuje osoba, która wpłaciła zadatek i nie ma do tego podstaw wynikających z przepisów lub umowy, musi liczyć się z utratą przekazanej kwoty. Z kolei gdy umowy nie wykonuje druga strona, wpłacający może – co do zasady – żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości.
Każdą sytuację należy jednak oceniać indywidualnie, biorąc pod uwagę treść umowy, przyczynę niewykonania zobowiązania oraz obowiązujące przepisy prawa. W razie wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem, aby właściwie ocenić swoje prawa i obowiązki.